Sự cần thiết xây dựng Nghị quyết quy định một số chính sách hỗ trợ công tác dân số trên địa bàn tỉnh Lai Châu

Công tác dân số không chỉ đơn thuần là việc tăng hay giảm quy mô dân số, mà cốt lõi là nâng cao chất lượng dân số, cải thiện tầm vóc, thể lực, trí tuệ và chất lượng cuộc sống cho người dân. Đối với tỉnh Lai Châu – một tỉnh biên giới, miền núi còn nhiều khó khăn, việc nghiên cứu, xây dựng và ban hành Nghị quyết quy định một số chính sách hỗ trợ công tác dân số của Hội đồng nhân dân tỉnh là yêu cầu cấp thiết, mang tính chiến lược lâu dài

1. Cơ sở chính trị, pháp lý

1.1. Cở sở chính trị

Công tác dân số là vấn đề có ý nghĩa chiến lược, lâu dài, tác động trực tiếp đến sự phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao chất lượng cuộc sống của Nhân dân. Nghị quyết số 21-NQ/TW ngày 25/10/2017 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII về công tác dân số trong tình hình mới đã xác định rõ quan điểm chuyển trọng tâm chính sách dân số từ kế hoạch hóa gia đình sang dân số và phát triển; dân số là yếu tố quan trọng hàng đầu của sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc; công tác dân số là nhiệm vụ chiến lược, vừa cấp thiết, vừa lâu dài, là sự nghiệp của toàn Đảng, toàn dân và cả hệ thống chính trị.

Sau hơn 07 năm thực hiện Nghị quyết số 21-NQ/TW, Kết luận số 149-KL/TW ngày 10/4/2025 của Bộ Chính trị về đẩy mạnh thực hiện Nghị quyết số 21-NQ/TW tiếp tục yêu cầu đổi mới tư duy, phương thức lãnh đạo, chỉ đạo và tổ chức thực hiện công tác dân số; đưa các mục tiêu, chỉ tiêu dân số vào nghị quyết, chương trình, kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội của các cấp, các ngành. Đồng thời, Kết luận đặt ra yêu cầu rà soát, sửa đổi, bổ sung, hoàn thiện cơ chế, chính sách, pháp luật về dân số phù hợp với những thay đổi về quy mô, cơ cấu, chất lượng và phân bố dân cư; nghiên cứu, ban hành các chính sách khuyến khích, hỗ trợ phù hợp nhằm duy trì mức sinh thay thế, quan tâm các địa bàn có mức sinh thấp, nâng cao chất lượng dân số, chăm sóc người cao tuổi và bảo đảm nguồn lực thực hiện công tác dân số.

Bên cạnh đó, Nghị quyết số 72-NQ/TW ngày 09/9/2025 của Bộ Chính trị về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân tiếp tục đặt công tác dân số trong mối quan hệ chặt chẽ với bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát triển con người. Việc triển khai các chủ trương về dân số và chăm sóc sức khỏe trong giai đoạn mới cần được thực hiện đồng bộ, gắn với việc bảo đảm nguồn lực và nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ thiết yếu của người dân, nhất là các nhóm đối tượng còn khó khăn.

Các chủ trương trên cho thấy định hướng công tác dân số đã chuyển từ cách tiếp cận chủ yếu về kế hoạch hóa gia đình, giảm sinh sang dân số và phát triển, trong đó chú trọng đồng thời đến quy mô, cơ cấu, phân bố và chất lượng dân số; duy trì mức sinh thay thế; nâng cao chất lượng dân số; thích ứng với già hóa dân số và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người dân trong tiếp cận các dịch vụ dân số. Do đó, việc hoàn thiện cơ chế, chính sách và bố trí nguồn lực phù hợp với điều kiện thực tế của từng địa phương là yêu cầu cần thiết để cụ thể hóa các chủ trương của Đảng về công tác dân số trong tình hình mới.

Đối với tỉnh Lai Châu, yêu cầu này càng có ý nghĩa thiết thực do đặc điểm địa bàn rộng, dân cư phân bố không đồng đều, nhiều xã vùng sâu, vùng xa, biên giới; điều kiện kinh tế - xã hội còn khó khăn và khả năng tiếp cận các dịch vụ dân số, chăm sóc sức khỏe giữa các nhóm dân cư và địa bàn còn có sự khác biệt. Vì vậy, cần có chính sách hỗ trợ có trọng tâm, trọng điểm, phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, khả năng cân đối ngân sách của tỉnh và nhu cầu của từng nhóm đối tượng, qua đó góp phần tạo điều kiện để người dân, nhất là các nhóm có hoàn cảnh khó khăn và người dân tại vùng dân tộc thiểu số, miền núi, vùng đặc biệt khó khăn, tiếp cận các dịch vụ dân số và chăm sóc sức khỏe thiết yếu.

Trên cơ sở đó, việc xây dựng Nghị quyết quy định một số chính sách hỗ trợ thực hiện công tác dân số và phát triển tỉnh Lai Châu giai đoạn 2026–2030 là cần thiết, nhằm cụ thể hóa chủ trương, đường lối của Đảng về công tác dân số và phát triển, đồng thời tạo cơ sở pháp lý để tỉnh triển khai các chính sách phù hợp với điều kiện thực tiễn và yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới. Các chính sách tập trung vào một số nội dung trọng tâm như: hỗ trợ tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn; hỗ trợ phương tiện tránh thai và chi phí dịch vụ kế hoạch hóa gia đình cho các nhóm đối tượng theo quy định; hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi chưa có thẻ, qua đó nâng cao khả năng tiếp cận các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, góp phần nâng cao chất lượng dân số và chủ động thích ứng với quá trình già hóa dân số, bảo đảm công tác dân số và phát triển được triển khai đồng bộ, toàn diện và hiệu quả.

1.2. Cơ sở pháp lý

Luật Dân số số 113/2025/QH15 ngày 10/12/2025 của Quốc hội, có hiệu lực thi hành từ ngày 01/7/2026, là cơ sở pháp lý trực tiếp để xây dựng Nghị quyết quy định một số chính sách hỗ trợ thực hiện công tác dân số và phát triển tỉnh Lai Châu giai đoạn 2026–2030. Luật quy định toàn diện về công tác dân số, trong đó xác định trách nhiệm của Nhà nước, chính quyền địa phương trong việc tổ chức thực hiện chính sách dân số phù hợp với điều kiện kinh tế - xã hội, đặc điểm dân cư và khả năng cân đối nguồn lực của từng địa phương.

Điều 7 Luật Dân số quy định chính sách dân số được thực hiện toàn diện, đồng bộ, trong đó chú trọng duy trì mức sinh thay thế; thích ứng với già hóa dân số; nâng cao chất lượng dân số; ưu tiên, hỗ trợ công tác dân số tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; bảo đảm nguồn lực và phát triển mạng lưới cung cấp dịch vụ dân số, chăm sóc sức khỏe sinh sản. Đây là cơ sở pháp lý chung để tỉnh Lai Châu xây dựng các chính sách hỗ trợ phù hợp với đặc điểm dân số, điều kiện kinh tế - xã hội và yêu cầu thực tiễn của địa phương.

Về duy trì mức sinh thay thế, khoản 2 và khoản 3 Điều 14 Luật Dân số quy định Chính phủ có chính sách hỗ trợ theo quy định của pháp luật; đồng thời, căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách, chính quyền địa phương được quyết định mức hỗ trợ cao hơn mức hỗ trợ của Chính phủ và quyết định các biện pháp khác để duy trì mức sinh thay thế. Quy định này là căn cứ để tỉnh Lai Châu chủ động lựa chọn, quyết định các chính sách hỗ trợ phù hợp với thực trạng mức sinh và điều kiện nguồn lực của tỉnh.

Về tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn, Luật Dân số khuyến khích thực hiện tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn nhằm cung cấp kiến thức, thông tin cần thiết, phát hiện và phòng ngừa các yếu tố nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe của cá nhân, gia đình và thế hệ tương lai. Khoản 2 Điều 20 quy định, căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội trong từng thời kỳ và khả năng cân đối ngân sách nhà nước, chính quyền địa phương quyết định hỗ trợ tài chính cho hoạt động tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn. Đây là căn cứ pháp lý trực tiếp để Hội đồng nhân dân tỉnh xem xét, quyết định chính sách hỗ trợ đối với nội dung này trên địa bàn tỉnh.

Về sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh, Điều 21 Luật Dân số quy định Nhà nước có chính sách hỗ trợ thực hiện sàng lọc, chẩn đoán, điều trị trước sinh và sơ sinh; đối tượng, phạm vi và mức hỗ trợ do Chính phủ quy định theo lộ trình ưu tiên. Đồng thời, chính quyền địa phương, trong phạm vi nhiệm vụ, quyền hạn được giao, có thể quyết định mở rộng phạm vi, bổ sung đối tượng và mức hỗ trợ khám sàng lọc bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh ngoài quy định của Chính phủ. Quy định này tạo cơ sở pháp lý để địa phương xem xét mở rộng chính sách hỗ trợ phù hợp với nhu cầu chăm sóc sức khỏe bà mẹ, trẻ em và điều kiện thực tế của tỉnh.

Về kế hoạch hóa gia đình, Điều 22 Luật Dân số bảo đảm quyền của cá nhân, cặp vợ chồng trong tiếp cận dịch vụ chăm sóc sức khỏe sinh sản và quyết định các vấn đề liên quan đến sức khỏe sinh sản trên cơ sở tự nguyện, hiểu biết, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của cá nhân. Khoản 3 Điều 22 quy định chính quyền địa phương cấp tỉnh, căn cứ tình hình thực tiễn, quyết định triển khai hỗ trợ phương tiện tránh thai và chi phí dịch vụ kế hoạch hóa gia đình đối với các nhóm đối tượng gồm: hộ nghèo, hộ cận nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội; người thuộc vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi; đơn vị hành chính cấp xã đặc biệt khó khăn vùng bãi ngang, ven biển và hải đảo; xã thuộc khu vực biên giới đất liền. Đây là căn cứ pháp lý trực tiếp để tỉnh Lai Châu xây dựng chính sách hỗ trợ phù hợp đối với các nhóm đối tượng thuộc phạm vi quy định trên.

Về chăm sóc người cao tuổi và thích ứng với già hóa dân số, Luật Dân số quy định trách nhiệm của chính quyền địa phương trong việc triển khai các giải pháp chăm sóc, bảo vệ và nâng cao sức khỏe người cao tuổi, phù hợp với điều kiện của địa phương. Khoản 5, Điều 27 Luật Dân số quy định “chính quyền địa phương căn cứ điều kiện kinh tế - xã hội và khả năng cân đối ngân sách để quyết định hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi chưa có thẻ bảo hiểm y tế”. Đây là cơ sở pháp lý để Hội đồng nhân dân tỉnh xem xét, quyết định chính sách hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi chưa có thẻ trên địa bàn tỉnh Lai Châu.

Về nguồn lực thực hiện, Điều 23 và Điều 24 Luật Dân số quy định về nguồn tài chính và các khoản chi từ ngân sách nhà nước cho công tác dân số. Đây là cơ sở pháp lý để tỉnh chủ động bố trí, sử dụng nguồn lực thực hiện các chính sách dân số theo đúng quy định của pháp luật, bảo đảm phù hợp với khả năng cân đối ngân sách địa phương.

Như vậy, hệ thống quy định của Luật Dân số và các văn bản hướng dẫn thi hành đã tạo cơ sở pháp lý tương đối đầy đủ cho địa phương trong việc tổ chức thực hiện công tác dân số và quyết định một số chính sách hỗ trợ phù hợp với đặc điểm, nhu cầu thực tế và nguồn lực của địa phương. Đối với tỉnh Lai Châu, các quy định về hỗ trợ tư vấn, khám sức khỏe trước khi kết hôn; hỗ trợ phương tiện tránh thai và chi phí dịch vụ kế hoạch hóa gia đình; hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi chưa có thẻ là những nội dung thuộc thẩm quyền và có đầy đủ căn cứ pháp lý để Hội đồng nhân dân tỉnh xem xét, quyết định.

Việc ban hành Nghị quyết của Hội đồng nhân dân tỉnh quy định chính sách hỗ trợ thực hiện công tác dân số và phát triển tỉnh Lai Châu là cần thiết, nhằm cụ thể hóa các quy định của pháp luật về dân số thuộc thẩm quyền của địa phương; xác định cụ thể đối tượng, điều kiện, nội dung, mức hỗ trợ và nguồn kinh phí thực hiện; đồng thời tạo cơ sở pháp lý thống nhất, minh bạch để các cơ quan, đơn vị tổ chức triển khai chính sách trên địa bàn tỉnh, bảo đảm hiệu quả, đúng quy định và phù hợp với khả năng cân đối ngân sách địa phương.

2. Cơ sở thực tiễn

2.1. Hoạt động tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn.

Thực hiện Chương trình mục tiêu quốc gia phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2025, ngành y tế đã triển khai hoạt động tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân tại các xã vùng đồng bào dân tộc thiểu số trên địa bàn tỉnh. Trong khuôn khổ chương trình, đã tổ chức xét nghiệm máu chẩn đoán gen bệnh thalassemia cho 3.000 vị thành niên, thanh niên. Kết quả xét nghiệm cho thấy có ≈ 10% số vị thành niên, thanh niên được xét nghiệm mang gen bệnh thalassemia.

Thực tiễn này cho thấy, nếu hoạt động tư vấn và khám sức khỏe tiền hôn nhân không được triển khai thường xuyên và rộng rãi, các bệnh di truyền sẽ không được phát hiện và chẩn đoán sớm. Khi đó, nguy cơ hai người cùng mang gen bệnh kết hôn với nhau và sinh ra trẻ mắc bệnh thalassemia hoặc các bệnh di truyền khác là rất lớn điều này ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, chất lượng cuộc sống của trẻ, đồng thời tạo ra khó khăn kéo dài, gánh nặng về kinh tế, tâm lý cho gia đình, ảnh hưởng đến chất lượng nguồn nhân lực trong tương lai và tạo áp lực không nhỏ đối với hệ thống y tế. Do đó, đầu tư cho hoạt động tư vấn và khám sức khỏe trước khi kết hôn là giải pháp mang tính phòng ngừa sớm, hiệu quả và bền vững, chi phí thực hiện không lớn nhưng đem lại lợi ích lâu dài cho gia đình và toàn xã hội, góp phần nâng cao chất lượng dân số và thực hiện hiệu quả các mục tiêu phát triển kinh tế – xã hội của tỉnh.

2.2. Hỗ trợ thực hiện kế hoạch hóa gia đình

Mức sinh trên địa bàn tỉnh Lai Châu đã có xu hướng giảm trong thời gian qua, đến năm 2025 tổng tỷ suất sinh trên toàn tỉnh đã đạt mức sinh thay thế theo các mục tiêu đề ra (trung bình mỗi phụ nữ trong độ tuổi sinh đẻ có 1,96 con). Tuy vậy tình trạng sinh con sớm, sinh con thứ ba trở lên, sinh con ngoài kế hoạch vẫn còn xảy ra (tỷ lệ bà mẹ sinh con thứ ba trở lên bình quân trên toàn tỉnh năm 2025 còn khá cao 25,68%), làm ảnh hưởng đến sức khỏe của bà mẹ, trẻ em và chất lượng cuộc sống của gia đình.

Một trong những nguyên nhân dẫn đền tình trạng trên là nhu cầu thực hiện kế hoạch hóa gia đình của một bộ phận người dân chưa được đáp ứng kịp thời. Nguồn phương tiện tránh thai, chi phí thực hiện dịch vụ kế hoạch hóa gia đình để hỗ trợ cho người dân thuộc nhóm đối tượng ưu tiên (người thuộc hộ nghèo, hộ cận nghèo, đối tượng bảo trợ xã hội và người dân sinh sống tại vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, vùng đặc biệt khó khăn, xã khu vực biên giới) từ các chương trình, dự án đã không còn. Trong khi điều kiện kinh tế còn khó khăn, thu nhập thấp, khả năng tự chi trả cho dịch vụ kế hoạch hóa gia đình của một bộ phận người dân còn hạn chế. Vì vậy nếu không có chính sách hỗ trợ thực hiện kế hoạch hóa gia đình kịp thời, nguy cơ gia tăng tỷ lệ sinh con thứ ba trở lên, sinh con ngoài ý muốn, nạo phá thai không an toàn và các hệ lụy về sức khỏe bà mẹ, trẻ em sẽ tiếp tục diễn ra.

2.3. Hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi

Số người cao tuổi (từ đủ 60 tuổi trở lên) trên toàn tỉnh Lai Châu đến năm 2025 là 40.506 người, chiếm 7,9% tổng dân số trên toàn tỉnh; cùng với xu hướng chung của cả nước, tỉnh Lai Châu đang bước vào giai đoạn già hóa dân số, số lượng người cao tuổi dự kiến tiếp tục gia tăng nhanh trong những năm tới, dự báo, đến năm 2030, số người cao tuổi trên địa bàn tỉnh sẽ tăng lên khoảng 54.000 người, chiếm khoảng 10% tổng dân số; đến năm 2035 tỉnh sẽ bước vào thời kỳ dân số già với tỷ lệ người cao tuổi trên 15%.

Người cao tuổi là nhóm đối tượng có nhu cầu chăm sóc sức khỏe lớn, thường xuyên phải khám chữa bệnh do mắc các bệnh mạn tính, bệnh không lây nhiễm và suy giảm sức khỏe theo tuổi tác. Thực tiễn cho thấy, mặc dù tỷ lệ người dân tham gia bảo hiểm y tế ngày càng tăng, tuy nhiên vẫn còn một số người cao tuổi chưa có thẻ bảo hiểm y tế; nguyên nhân chủ yếu là do điều kiện kinh tế còn khó khăn, thu nhập thấp hoặc không ổn định, khả năng tự chi trả kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế còn hạn chế.

Khi không có thẻ bảo hiểm y tế, người cao tuổi phải tự chi trả toàn bộ chi phí khám, chữa bệnh, từ đó tạo ra gánh nặng lớn về kinh tế cho bản thân và gia đình người bệnh.

Trong bối cảnh già hóa dân số, nếu không có chính sách hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi sẽ tạo áp lực lớn đối với gia đình, cộng đồng và hệ thống an sinh xã hội. Việc hỗ trợ người cao tuổi tham gia bảo hiểm y tế không chỉ bảo đảm quyền được chăm sóc sức khỏe của người dân theo quy định của pháp luật, mà còn góp phần giảm gánh nặng chi phí y tế trực tiếp, phòng ngừa rủi ro tài chính do bệnh tật, nâng cao chất lượng cuộc sống và kéo dài thời gian sống khỏe mạnh của người cao tuổi.

Việc hỗ trợ kinh phí mua thẻ bảo hiểm y tế cho người cao tuổi chưa có thẻ bảo hiểm y tế là giải pháp cần thiết, phù hợp với điều kiện kinh tế – xã hội của tỉnh, có tính nhân văn sâu sắc và mang lại hiệu quả bền vững, góp phần bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ y tế, thích ứng với quá trình già hóa dân số trên địa bàn tỉnh.

2.4. Các nội dung: Hỗ trợ tài chính khi sinh con đối với phụ nữ; phạm vi, đối tượng và mức hỗ trợ khám sàng lọc bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh

Căn cứ điều kiện kinh tế – xã hội và khả năng cân đối ngân sách của tỉnh trong giai đoạn 2026-2030, các nội dung (hỗ trợ tài chính khi sinh con đối với phụ nữ; phạm vi, đối tượng và mức hỗ trợ khám sàng lọc bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh) tỉnh Lai Châu thực hiện theo quy định của Chính phủ và chưa có điều kiện để thực hiện các nội dung khác như:

- Quyết định mức hỗ trợ tài chính khi sinh con đối với phụ nữ cao hơn mức hỗ trợ do Chính phủ quy định; Quyết định đối tượng, biện pháp khác để duy trì mức sinh thay thế ngoài quy định của Luật Dân số

- Quyết định việc mở rộng phạm vi, bổ sung đối tượng và mức hỗ trợ khám sàng lọc bệnh bẩm sinh trước sinh và sơ sinh ngoài quy định của Chính phủ.