Quy định Cấm trưng bày thuốc lá

Trưng bày các sản phẩm thuốc lá tại điểm bán thực chất là một kênh quảng bá thay thế, khai thác tối đa yếu tố thị giác để gây sự chú ý, tò mò của người sử dụng đối với sản phẩm thuốc lá, đặc biệt là thanh thiếu niên. Các kệ trưng bày, vật dụng hỗ trợ như đèn chiếu sáng, đồng hồ hoặc quầy chuyên dụng được thiết kế nhằm kích thích nhu cầu thông qua hình ảnh bao bì bắt mắt và vị trí đặt hàng nổi bật; tạo thuận lợi cho hành vi mua bằng sự hiện diện trực tiếp của sản phẩm; khuyến khích mua thử thông qua bao gói nhỏ, giá rẻ hoặc quà tặng kèm; duy trì thói quen tiêu dùng khi khách hàng lặp lại hành vi mua do thường xuyên bị gợi nhắc tại điểm bán.[1][2]Việc trưng bày công khai sản phẩm thuốc lá tại quầy thu ngân hoặc các vị trí dễ quan sát tạo ra nguy cơ đặc biệt nghiêm trọng đối với trẻ em và thanh thiếu niên.

Sự tiếp xúc thường xuyên với hình ảnh bao gói thuốc lá khiến các em dần hình thành cảm nhận sai lệch rằng thuốc lá là một mặt hàng thông dụng, vô hại và dễ tiếp cận. Điều này không chỉ làm suy giảm hiệu quả của các biện pháp kiểm soát thuốc lá hiện hành mà còn tác động trực tiếp đến nhận thức, hành vi và nguy cơ khởi đầu sử dụng thuốc lá ở lứa tuổi vị thành niên, nhóm đối tượng mà Việt Nam đang nỗ lực bảo vệ để đạt được các mục tiêu sức khỏe cộng đồng.  

Loại bỏ hình thức quảng cáo gián tiếp tại cơ sở bán buôn, bán lẻ; giảm mức độ hiện diện của thuốc lá trong môi trường bán lẻ; hạn chế tiếp cận của trẻ em và thanh thiếu niên; giảm mua thuốc lá ngoài dự định và hỗ trợ người hút thuốc cai nghiện.

Giảm tỷ lệ hút thuốc, ngăn ngừa sử dụng mới và hỗ trợ người cai nghiện, góp phần bảo vệ, nâng cao sức khỏe cộng đồng.

Thuốc lá là sản phẩm gây hại đối với sức khoẻ con người do chứa nicotine là chất gây nghiện cao, gây hại đặc biệt là sự phát triển não bộ ở trẻ em và thanh thiếu niên; có các hóa chất độc hại và gây ung thư. Do vậy, việc trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, dù ở địa điểm hay quy mô nào, hoặc dễ dàng mua, bán, sử dụng trong khi không thấy rõ tác hại của các sản phẩm này đều tiềm ẩn nguy cơ nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng và hiệu quả của các chính sách kiểm soát thuốc lá.

Các nghiên cứu quốc tế cho thấy trưng bày thuốc lá tại điểm bán làm gia tăng hành vi mua ngoài dự định và cản trở nỗ lực cai nghiện. Tại Úc, hơn 25% người hút thuốc thừa nhận từng mua thuốc lá chỉ vì nhìn thấy sản phẩm trưng bày; trên một phần ba số người đang cai nghiện cho biết cảm thấy thôi thúc mua lại khi nhìn thấy trưng bày.[3] Tại Hoa Kỳ, doanh số bán thuốc lá tăng từ 12–28% tại các cửa hàng có trưng bày sản phẩm.[4] Những số liệu này khẳng định rằng trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán là một tác nhân kích thích hành vi tiêu dùng, đặc biệt gây khó khăn cho người đang trong quá trình cai nghiện,[5][6] và tác động này không xảy ra như với các sản phẩm thông thường vì các sản phẩm đó không có cơ chế gây nghiện sinh học tương tự như thuốc lá.

Do đặc thù mua sắm thường xuyên tại cửa hàng tạp hóa, siêu thị và cửa hàng tiện lợi, trẻ vị thành niên dễ dàng tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá được trưng bày nổi bật. Điều này làm tăng khả năng tò mò, thử hút thuốc[7] và sớm hình thành thói quen sử dụng, gây tác động lâu dài tới sức khỏe cộng đồng.

Các phân tích tổng hợp quốc tế cho thấy thanh thiếu niên thường xuyên tiếp xúc với hình ảnh trưng bày thuốc lá tại điểm bán có khả năng đã từng thử hút thuốc cao gấp 1,6 lần và nguy cơ bị lôi cuốn vào việc hút thuốc trong tương lai cao gấp 1,3 lần so với nhóm ít tiếp xúc hơn.[8] Thuốc lá là sản phẩm được bày bán công khai nhưng không có ngưỡng sử dụng an toàn, và gây tử vong cho tới một nửa số người sử dụng nếu họ không bỏ thuốc.[9] Đây là mức độ nguy hại hoàn toàn khác biệt so với các mặt hàng tiêu dùng hợp pháp khác. 

Việc cấm trưng bày thuốc lá tại điểm bán đồng nghĩa với loại bỏ một kênh tiếp thị và quảng cáo trá hình – công cụ vốn được ngành công nghiệp thuốc lá khai thác mạnh mẽ để duy trì hình ảnh và ảnh hưởng của sản phẩm. Biện pháp này giúp hạn chế các chiến lược tiếp cận người tiêu dùng trẻ tuổi, đặc biệt trong bối cảnh các hình thức quảng cáo công khai khác đã bị cấm theo quy định của Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá

            Công ước khung của Tổ chức Y tế Thế giới về kiểm soát thuốc lá (WHO FCTC): Việt Nam phê chuẩn Công ước Khung về Kiểm soát thuốc lá của Tổ chức Y tế thế giới, và có hiệu lực tại Việt Nam từ ngày 17/3/2005. Tại Điều 13, quy định các Bên tham gia có trách nhiệm thực hiện lệnh cấm toàn diện đối với hoạt động quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cả việc trưng bày tại điểm bán. Điều 1(c) định nghĩa “quảng cáo và khuyến mại thuốc lá” là mọi hình thức truyền thông, khuyến nghị hoặc hành động có mục đích, tác động hoặc khả năng gây tác động nhằm trực tiếp hoặc gián tiếp thúc đẩy sản phẩm thuốc lá hoặc việc sử dụng thuốc lá.

Hướng dẫn thực thi Điều 13: Được Hội nghị các Bên (COP) thông qua tại kỳ họp lần thứ ba vào năm 2008. Hướng dẫn được ban hành nhằm hỗ trợ các Bên thực hiện đầy đủ nghĩa vụ theo Điều 13 của WHO FCTC. Theo đó, Hướng dẫn xác định phạm vi của lệnh cấm toàn diện đối với quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá, bao gồm cụ thể: việc trưng bày tại điểm bán, các hình thức khuyến khích thương nhân bán lẻ, giảm giá, quà tặng và phát mẫu miễn phí. Hướng dẫn khẳng định rõ rằng “việc trưng bày… tự thân đã cấu thành hoạt động quảng cáo và khuyến mại” và “là một phương thức chủ yếu để thúc đẩy sản phẩm thuốc lá và việc sử dụng thuốc lá”. Đồng thời, Hướng dẫn nhấn mạnh rằng “thanh thiếu niên là đối tượng đặc biệt dễ bị tác động bởi các hiệu ứng khuyến khích từ việc trưng bày sản phẩm”.

Thực tiễn quốc tế cho thấy biện pháp này mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm tỷ lệ hút thuốc, đặc biệt ở thanh thiếu niên, và được công chúng ủng hộ mạnh mẽ. Một nghiên cứu so sánh giữa Úc và Canada (hai nước đã áp dụng lệnh cấm trưng bày) với Anh và Mỹ (hai nước chưa áp dụng lệnh cấm lúc nghiên cứu) cho thấy tỷ lệ người hút thuốc nói rằng họ nhìn thấy quảng cáo thuốc lá từ kệ trưng bày giảm mạnh: ở Canada từ 74,1% xuống còn 6,1%, ở Úc từ 73,9% xuống còn 42,9%. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hành vi mua thuốc lá ngoài dự định thấp hơn ở các quốc gia có lệnh cấm. (8) Các bằng chứng từ nhiều quốc gia khác cũng củng cố tính hiệu quả của biện pháp này.

Kinh nghiệm trong khu vực ASEAN

Trong hơn một thập kỷ qua, một số quốc gia trong khu vực ASEAN đã đi đầu trong việc áp dụng quy định cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán, thể hiện cam kết mạnh mẽ trong việc thực thi Điều 13 WHO FCTC. Đây không chỉ là bước đi mang tính tuân thủ quốc tế, mà còn là lựa chọn chính sách có cơ sở khoa học vững chắc, nhằm giảm sự hiện diện công khai của sản phẩm thuốc lá, hạn chế khả năng tiếp cận và ngăn chặn sự bình thường hóa hành vi hút thuốc trong xã hội.

Thái Lan, Brunei, Singapore và Lào đều đã triển khai quy định cấm toàn diện, với cách tiếp cận khác nhau nhưng đều đạt được tỷ lệ tuân thủ cao và được xã hội ủng hộ rộng rãi.

Thái Lan: sau khi Thái Lan ban hành lệnh cấm trưng bày sản phẩm thuốc lá tại điểm bán vào năm 2005, một khảo sát năm 2006 cho thấy mức độ nhận biết và ủng hộ chính sách rất cao trong cộng đồng người hút thuốc.

• 91% người hút thuốc biết đến quy định cấm trưng bày, cho thấy chính sách được phổ biến rộng rãi.
• 77% đánh giá lệnh cấm có hiệu quả, trong đó nhóm trên 40 tuổi có xu hướng đánh giá tích cực hơn (81% so với 67%, p < 0,001).
• 92% người hút thuốc ở Thái Lan và 79% ở Malaysia ủng hộ lệnh cấm trưng bày hoàn toàn sản phẩm thuốc lá.
• Mức ủng hộ đối với lệnh cấm quảng cáo thuốc lá trong cửa hàng cũng rất cao (92% ở Thái Lan, 81% ở Malaysia). (12)

Indonesia, mặc dù chưa có quy định cấm trưng bày thuốc lá ở cấp quốc gia, nhưng tính đến tháng 6/2023 đã có 21 thành phố và quận ban hành lệnh cấm tại địa phương. Thực tiễn này cho thấy xu hướng cấm trưng bày đang lan tỏa mạnh mẽ ngay cả trong những bối cảnh còn nhiều thách thức về chính trị và kinh tế. Việc chính quyền địa phương chủ động đi trước không chỉ phản ánh áp lực ngày càng lớn từ xã hội và cộng đồng y tế, mà còn khẳng định tính tất yếu của biện pháp này trong chiến lược kiểm soát thuốc lá.

Malaysia, kể từ ngày 1 tháng 4 năm 2025, mọi sản phẩm thuốc lá và thuốc lá điện tử không còn được phép trưng bày công khai tại các cửa hàng bán lẻ và cơ sở kinh doanh. Thay vào đó, tất cả sản phẩm phải được cất giữ kín trong các tủ đóng, khuất tầm nhìn của công chúng.

Sau khi áp dụng lệnh cấm, các chủ cửa hàng bán lẻ cho biết họ sẵn sàng tuân thủ, dù dự kiến doanh thu thuốc lá sẽ giảm do sản phẩm không còn được nhìn thấy công khai. Trong khi đó, các tổ chức bảo vệ người tiêu dùng và y tế công cộng hoan nghênh chính sách, cho rằng việc này bảo vệ người không hút thuốc, giảm quảng bá gián tiếp, và hạn chế trẻ vị thành niên tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá.

Như vậy, kinh nghiệm quốc tế cho thấy việc áp dụng quy định cấm toàn diện có thể ngăn chặn được tình trạng lợi dụng kẽ hở pháp luật của ngành công nghiệp thuốc lá. Việc luật hóa quy định cấm trưng bày không những củng cố cơ sở pháp lý, mà còn khẳng định quyết tâm chính trị trong bảo vệ sức khỏe cộng đồng. Đây cũng là bằng chứng thực tiễn cho thấy chính sách này khả thi, hiệu quả và phù hợp để Việt Nam triển khai nhằm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ quốc tế trong khuôn khổ WHO FCTC, đồng thời đạt được mục tiêu Chiến lược quốc gia phòng, chống tác hại của thuốc lá đến năm 2030.

Việt Nam là một trong số các nước có quy định cấm quảng cáo, khuyến mại và tài trợ thuốc lá khá toàn diện, được quy định tại Luật PCTHTL, Luật Thương mại và Luật Quảng cáo. Vi phạm quảng cáo thuốc lá trên phương tiện thông tin đại chúng, pano, áp phích đã giảm đáng kể so với trước khi ban hành Luật PCTHTL Tỷ lệ người≥ 15 tuổi nhận biết thông tin quảng cáo thuốc lá giảm từ 16,9% năm 2010 [1] xuống 9,1% năm 2024. Tuy nhiên, các công ty thuốc lá đang tận dụng triệt để quảng cáo tại điểm bán: trưng bày bao, tút thuốc quá số lượng cho phép, dùng hình ảnh sản phẩm treo tại điểm bán  để quảng cáo, khuyến mại như tặng bật lửa hoặc đổi vỏ bao lấy quà; vi phạm trưng bày quá một bao/tút cho mỗi sản phẩm khá phổ biến.

Nghiên cứu năm 2024 do trường Đại học Y tế công cộng thực hiện  tại 2.414 điểm bán ở 8 tỉnh, thành phố cho thấy 23,1% điểm bán vi phạm cấm quảng cáo, 4,9% vi phạm cấm khuyến mại và 40,9% trưng bày vượt số lượng cho phép. Cùng với sự phát triển của mạng xã hội, ngành công nghiệp thuốc lá cũng thay đổi cách quảng bá trên không gian mạng, dùng người có ảnh hưởng để quảng cáo sản phẩm.

Chính vì vậy, để phù hợp thực tế, tránh doanh nghiệp thuốc lá lợi dụng kẽ hở pháp luật và thuận lợi hơn khi thực hiện, cần có quy định cấm trưng bày sản phẩm và hình ảnh thuốc lá tại điểm bán. Quy định này giúp ngăn chặn quảng cáo của công ty thuốc lá, giảm tính hấp dẫn của sản phẩm với người tiêu dùng, đặc biệt là thanh thiếu niên; đồng thời cần có giải pháp ngăn chặn kịp thời quảng cáo thuốc lá trên môi trường mạng.