Chúng ta có thể làm được, chúng ta phải làm được: Chặng đường cuối cùng trong cuộc chiến loại trừ sốt rét tại Việt Nam

Con đường dẫn vào những vùng xa xôi của tỉnh Lai Châu, miền Bắc Việt Nam, được xem là một trong những cung đường hiểm trở và hùng vĩ bậc nhất của cả nước. Qua mỗi khúc cua, cảnh quan càng trở nên hoang sơ và bản làng dần thưa thớt hơn. Nhìn từ xa, Trạm Y tế xã Pa Ủ chỉ là một công trình khiêm tốn, nhưng lại là nơi giữ vai trò tuyến đầu trong nỗ lực giúp Việt Nam về đích - loại trừ sốt rét.

Trạm Y tế xã Pa Ủ, tỉnh Lai Châu.

Nơi sốt rét còn lưu lại

Việt Nam đã đạt được những tiến bộ đáng kể trong công tác phòng, chống sốt rét suốt ba thập kỷ qua. Số ca mắc đã giảm mạnh từ hàng triệu ca trong những năm 1990 xuống chỉ còn vài trăm ca trong những năm gần đây. Việt Nam đã đặt ra mục tiêu đầy tham vọng: không còn ca bệnh sốt rét nội địa từ năm 2027 và đạt mục tiêu quốc gia loại trừ sốt rét vào năm 2030. Tuy nhiên, càng gần đến đích, cuộc chiến lại càng trở nên khó khăn.

Tại tỉnh Lai Châu, số lượng ca mắc sốt rét đã giảm nhiều nhưng vẫn chưa biến mất hoàn toàn. Plasmodium vivax, loại ký sinh trùng có  khả năng ngủ yên trong gan và tái phát sau nhiều tháng vẫn tiếp tục lưu hành. Tỉnh Lai Châu nằm trong vùng sốt rét lưu hành nặng. Hàng chục năm qua, bệnh sốt rét đã tạo nên các ổ chứa mầm bệnh sốt rét mà các biện pháp phòng bệnh thông thường như phát hiện ca bệnh, kiểm soát véc-tơ và sử dụng màn tẩm hóa chất khó có thể loại bỏ hoàn toàn.

Để giải quyết triệt để số ca bệnh, các cơ quan y tế trong nước và quốc tế đều đồng ý với một giải pháp bổ sung hiệu quả: đi đến từng bản, gõ cửa từng nhà để cấp thuốc chống sốt rét cho người dân, kể cả khi họ không mắc bệnh để làm sạch ký sinh trùng sốt rét trong máu.

Phương pháp điều trị dự phòng toàn dân đã trở thành chiến lược trọng tâm trong công tác loại trừ sốt rét của tỉnh Lai Châu.

Vai trò của điều trị dự phòng toàn dân bằng thuốc

Điều trị dự phòng toàn dân không phải là một cách tiếp cận mới. Phương pháp này đã từng được áp dụng tại nhiều khu vực ở châu Á và châu Âu từ nhiều thập kỷ trước nhằm giảm ổ chứa ký sinh trùng sốt rét trong trong cộng đồng và ngăn ngừa các ca nhiễm mới.

Chiến lược này nhắm đến các cộng đồng có gánh nặng bệnh cao, nơi việc lây truyền bệnh vẫn tiếp diễn dù đã áp dụng các biện pháp kiểm soát thông thường trong nhiều năm. Theo đó, nhân viên y tế sẽ cung cấp miễn phí các liệu trình thuốc sốt rét cho tất cả những người dân đáp ứng điều kiện trong cộng đồng, kể cả khi họ không mắc bệnh. Mục tiêu là loại bỏ ký sinh trùng còn tồn tại, điều trị các ca mắc bệnh đang có và ngăn ngừa ca nhiễm mới trong thời gian thuốc còn tác dụng dự phòng.

Trong năm 2024 và 2025, Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Lai Châu đã triển khai điều trị dự phòng toàn dân với thuốc Chloroquin tại 6 xã nguy cơ cao thuộc khu vực Mường Tè.

Kết quả đạt được vô cùng ấn tượng. Sau hai năm triển khai, số ca sốt rét tại Lai Châu đã giảm từ 93 ca vào năm 2023 xuống còn 3 ca vào năm 2025.

Cuộc chiến chống sốt rét tại xã Pa Ủ

Pa Ủ là một trong những xã có nguy cơ cao về sốt rét. Đây là nơi sinh sống của đồng bào dân tộc La Hủ. Người dân nơi đây có lối sống gắn liền với núi rừng với tập quán đi rừng, ngủ nương, làm rẫy qua đêm; nhiều người không sử dụng màn tẩm hóa chất diệt muỗi hay các biện pháp bảo vệ khác. Có nhiều người đi rừng đến một, hai tháng khiến việc tiếp cận của nhân viên y tế gặp nhiều khó khăn.

“Có người đến khám sau hai ngày có triệu chứng, nhưng cũng có những người bốn, năm ngày mới đến. Hết sốt thì họ nghĩ là mình đã khỏi bệnh, nhưng rồi hôm sau cơn sốt quay trở lại”, chị Lý Thị Nhiêu tại Trạm Y tế Pa Ủ cho biết.

Chị Lý Thị Nhiêu, nữ hộ sinh kiêm cán bộ chuyên trách sốt rét tại Trạm Y tế xã Pa Ủ

Chị Nhiêu đảm nhận hai vai trò. Chị vừa là nữ hộ sinh, vừa là cán bộ chuyên trách sốt rét tại Trạm Y tế. Hai vai trò này gắn bó chặt chẽ với nhau, bởi lẽ loại trừ sốt rét là yếu tố then chốt để bảo vệ sức khỏe cho trẻ em và thúc đẩy phát triển cộng đồng.

Tại trạm, một trong những nhiệm vụ quan trọng của chị là soi lam máu tìm ký sinh trùng sốt rét. Đây là một kỹ thuật đòi hỏi sự chính xác và kiên nhẫn. Trong khi test nhanh có thể bỏ sót ca bệnh, soi lam máu vẫn là “tiêu chuẩn vàng” để xác định và phân loại ký sinh trùng sốt rét.

Chị Nhiêu soi lam máu dưới kính hiển vi

Việc cấp phát thuốc điều trị dự phòng hoặc màn tẩm hóa chất mới chỉ là một nửa của cuộc chiến. “Tôi gặp nhiều trường hợp mắc sốt rét được phát thuốc, nhưng thấy đỡ thì họ tự ngừng uống”, chị nói.

Do vậy, truyền thông cộng đồng là yếu tố quan trọng. Chị Nhiêu thường xuyên xuống bản, mang theo áp phích, máy tính và loa phát thanh. Chị kiên nhẫn giải thích cho người dân về triệu chứng sốt rét, cách phòng bệnh, phương pháp điều trị và tầm quan trọng của việc uống đủ thuốc theo liệu trình.

Tại xã Pa Ủ, một số gia đình vẫn tìm đến thầy cúng hay hái lá về để sử dụng khi bị sốt. Điều này khiến thời gian điều trị bị trì hoãn, tạo điều kiện cho ký sinh trùng phát triển mạnh hơn trong cơ thể. Trong bối cảnh vẫn còn nhiều người dân nhầm lẫn việc hết sốt là đã khỏi bệnh chị Nhiêu hiểu rằng không một chiến dịch nào có thể thành công nếu không thay đổi nhận thức của cộng đồng.

Và chị không đơn độc. Cuộc chiến loại trừ sốt rét không thể là nỗ lực của một cá nhân. Đồng hành cùng chị nơi tuyến đầu là đội ngũ y tế thôn bản tận tụy. Một trong số đó là anh Thàng Hà Đô.

Anh Thàng Hà Đô và Bác sĩ Nguyễn Thị Thúy Vân, cán bộ kỹ thuật của WHO

Anh Đô vừa là trưởng bản, vừa là nhân viên y tế thôn bản – điều này tạo điều kiện giúp anh trở thành chiếc cầu nối giữa hệ thống y tế và người dân.

Trong một gần thập kỷ phục vụ cộng đồng, anh hỗ trợ truyền thông bằng tiếng La Hủ, phân phát thuốc  trong các đợt điều trị dự phòng, vận động người dân uống đủ liều cũng như trực tiếp tham gia điều tra khi có ca bệnh.

Nhờ sự tận tâm của anh, bản Pa Ủ đã không còn ca sốt rét nào kể từ năm 2024.

Hướng tới không còn ca sốt rét

Câu chuyện của Pa Ủ là một phần trong bức tranh chuyển mình của toàn tỉnh Lai Châu. Trong tổng số 38 xã, đã có 30 xã đạt tiêu chí loại trừ sốt rét.

“Trong ba tháng đầu năm 2026, chúng tôi chưa ghi nhận ca sốt rét nào”, Giám đốc Trung tâm Kiểm soát bệnh tật tỉnh Lai Châu Bác sĩ Trần Đỗ Kiên cho biết. “Trong thời gian tới, tỉnh Lai Châu tiếp tục xác định công tác phòng, chống và tiến tới loại trừ sốt rét là nhiệm vụ trọng tâm, cần được đảm bảo duy trì thường xuyên và liên tục.”

Tiến sĩ Hoàng Đình Cảnh, Viện trưởng Viện Sốt Rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương cho biết: “Việt Nam đã đi một chặng đường dài trong cuộc chiến chống sốt rét. Từ một bệnh lây truyền phổ biến với hơn một triệu ca mắc và hàng nghìn ca tử vong mỗi năm, chúng ta đã từng bước khống chế, đẩy lùi dịch bệnh.”

“Gần đây, mỗi năm chỉ còn dưới 300 ca mắc, rất ít ca tử vong và 26 trên 34 tỉnh, thành phố không còn ca sốt rét nội địa. Việt Nam là một điểm sáng trong khu vực về phòng, chống sốt rét và tiến gần tới mục tiêu loại trừ sốt rét vào năm 2030.”

“Nhân Ngày Thế giới Phòng, chống Sốt rét, thông điệp của chúng ta rất rõ ràng: Quyết tâm chấm dứt bệnh sốt rét. Chúng ta có thể làm được, Chúng ta phải làm được", Trưởng Đại diện WHO tại Việt Nam, Tiến sĩ Angela Pratt phát biểu.

“Tỉnh Lai Châu đã chứng minh rằng loại trừ sốt rét không phải là giấc mơ xa vời. Những gì đang diễn ra tại đây cho thấy các công cụ hiện có hoàn toàn phát huy hiệu quả khi được triển khai với sự quyết tâm và tận tụy. Đối với những địa phương vẫn còn ghi nhận ca bệnh, câu chuyện của Lai Châu có thể coi là một bài học kinh nghiệm. Đích đến đã ở trong tầm tay.”

WHO tự hào được hợp tác với Viện Sốt Rét – Ký sinh trùng – Côn trùng Trung ương và các viện khu vực cùng các đối tác, trong đó có Quỹ Toàn cầu, Văn phòng Dịch vụ Dự án của Liên Hợp Quốc (UNOPS), Sáng kiến Tiếp cận Y tế Clinton (CHAI), Tổ chức Health Poverty Action (HPA) và Hội Y tế Công cộng Việt Nam (VPHA) trong nỗ lực loại trừ sốt rét của quốc gia.